Kiedyś 8 godzin pracy i wolne weekendy uznawano za niebezpieczne pomysły

Dziś ośmiogodzinny dzień pracy i pięciodniowy tydzień pracy wydają się czymś oczywistym. Dla wielu osób to wręcz podstawowy standard. Warto jednak pamiętać, że jeszcze nie tak dawno temu były to pomysły uznawane za radykalne, ryzykowne, a przez niektórych nawet za niebezpieczne.

Przed kolejnymi negocjacjami płacowymi i rozmowami o rynku pracy dobrze jest przypomnieć sobie jedną prostą rzecz: obecny system nie spadł z nieba. Został wywalczony, wynegocjowany i stopniowo zaakceptowany. To, co dziś wydaje się normalne, kiedyś było traktowane jako nierealistyczna rewolucja.

Skąd wziął się pomysł ośmiogodzinnego dnia pracy?

Wbrew częstemu przekonaniu idea ośmiogodzinnego dnia pracy nie narodziła się w Stanach Zjednoczonych. Jednym z pierwszych, którzy publicznie mówili o takim modelu, był brytyjski przemysłowiec Robert Owen.

Już w 1817 roku zaproponował on podział doby na trzy części:

• 8 godzin pracy,
• 8 godzin odpoczynku i życia prywatnego,
• 8 godzin snu.

Dziś brzmi to rozsądnie. W tamtych czasach była to ogromna zmiana. W brytyjskich fabrykach ludzie często pracowali po 12–16 godzin dziennie. W takich warunkach ośmiogodzinny dzień pracy wydawał się wielu pracodawcom czymś nie do przyjęcia.

Haymarket i walka robotników

Jednym z najbardziej znanych wydarzeń związanych z walką o krótszy dzień pracy były protesty w Chicago w 1886 roku. Robotnicy domagali się wtedy właśnie ośmiogodzinnego dnia pracy.

Podczas wiecu na Haymarket Square doszło do tragedii. Gdy zgromadzenie dobiegało końca, nieznana osoba rzuciła bombę w stronę policjantów. Zginął jeden funkcjonariusz, a później doszło do strzelaniny. W wydarzeniach śmierć poniosło kilku policjantów, a liczba zabitych wśród protestujących nie jest do końca znana.

Haymarket stał się jednym z symboli walki pracowników o prawo do krótszej pracy i bardziej ludzkich warunków życia.

Po pierwszej wojnie światowej zmiany przyspieszyły

Po pierwszej wojnie światowej wiele krajów europejskich zaczęło wprowadzać ośmiogodzinny dzień pracy. Francja zrobiła to w 1919 roku. Podobne zmiany wprowadzały także kraje nordyckie, w tym Szwecja, Dania i Norwegia.

Na Islandii ośmiogodzinny dzień pracy pojawił się w układach zbiorowych w 1942 roku. Był więc wynikiem procesów, które przez wiele lat toczyły się na całym świecie.

Henry Ford i pięciodniowy tydzień pracy

Szczególnie duże znaczenie miała decyzja Henry’ego Forda, założyciela firmy motoryzacyjnej Ford. Ogłosił on nie tylko skrócenie dnia pracy do ośmiu godzin, ale także wprowadzenie pięciodniowego tygodnia pracy.

W tamtych czasach większość ludzi pracowała przez sześć dni w tygodniu. Wolna była zazwyczaj tylko niedziela. Decyzja Forda wywołała więc zdziwienie i krytykę.

Przeciwnicy twierdzili, że krótszy tydzień pracy doprowadzi do lenistwa, spadku wydajności, większej przestępczości, wzrostu pijaństwa i ogólnego upadku moralności. Jeden z popularnych argumentów brzmiał: „wolne dni rodzą kłopoty”.

Dziś te obawy mogą brzmieć absurdalnie, ale wtedy były traktowane poważnie.

Ford widział w tym także interes

Ford nie kierował się wyłącznie troską o pracowników. Widział w krótszym tygodniu pracy także korzyść gospodarczą. Wypoczęci pracownicy mieli pracować lepiej i wydajniej. Jednocześnie większa ilość wolnego czasu oznaczała, że ludzie będą mieli kiedy wydawać pieniądze.

Krótszy tydzień pracy był więc nie tylko elementem walki o prawa pracownicze, ale także częścią budowania nowoczesnego społeczeństwa konsumpcyjnego.

To pokazuje, że zmiany na rynku pracy często mają więcej niż jeden wymiar. Mogą jednocześnie poprawiać życie ludzi i służyć gospodarce.

To, co kiedyś było groźne, dziś jest normalne

Historia ośmiogodzinnego dnia pracy pokazuje, że wiele rzeczy uznawanych dziś za oczywiste zaczynało jako pomysły wyśmiewane, krytykowane albo przedstawiane jako zagrożenie.

Podobnie było później z urlopami, prawami pracowniczymi, bezpieczeństwem pracy, ochroną rodziców, pracą zdalną czy skracaniem tygodnia pracy. Każda z tych zmian w swoim czasie budziła opór.

Dlatego warto być ostrożnym, gdy słyszymy, że jakiś nowy pomysł „na pewno się nie uda”, „zniszczy gospodarkę” albo „rozleniwi ludzi”. Historia rynku pracy pokazuje, że takie argumenty pojawiały się wielokrotnie — także wobec rozwiązań, bez których dziś trudno wyobrazić sobie normalne życie.

Co dalej z rynkiem pracy?

Dziś rynek pracy znów się zmienia. Praca zdalna stała się częścią codzienności. Coraz więcej firm testuje elastyczne godziny pracy. W wielu krajach rozmawia się o czterodniowym tygodniu pracy. Automatyzacja i sztuczna inteligencja będą zmieniać zapotrzebowanie na pracę, czas pracy i kompetencje pracowników.

To nie oznacza, że każda nowa propozycja jest automatycznie dobra. Ale oznacza, że warto rozmawiać o zmianach bez strachu i bez powtarzania starych argumentów, które historia już wiele razy zweryfikowała.

Być może najważniejsze pytanie przed kolejnymi negocjacjami płacowymi brzmi: czy strony rynku pracy będą umiały myśleć odważniej niż tylko w kategoriach tego, co już znamy?

Bo jeśli historia czegoś nas uczy, to tego, że wiele „niebezpiecznych” pomysłów po latach staje się zwykłym standardem.

Źródła: National Geographic, Britannica — Haymarket Affair, materiały ASÍ oraz Alþingi dotyczące historii czasu pracy.